Na listach odmian buraka cukrowego obok nazw nasion pojawiają się symbole Rh, Cr, Cr+, CrTech, N, SBR, A, E czy VY. Informują one o deklarowanej przez hodowców odporności lub tolerancji na określone choroby i szkodniki. Jak je prawidłowo odczytywać i dlaczego większa liczba oznaczeń nie zawsze oznacza lepszą odmianę? Wyjaśniamy na przykładzie listy Krajowej Grupy Spożywczej na 2027 rok.
Wybór odmiany buraka cukrowego nie powinien ograniczać się do porównania plonu korzeni czy zawartości cukru. Równie ważne są cechy zdrowotnościowe, które mogą wpływać na rozwój plantacji, skuteczność ochrony roślin i wysokość strat powodowanych przez choroby oraz szkodniki.
Właśnie dlatego w katalogach firm hodowlano-nasiennych i wykazach odmian preferowanych przez cukrownie pojawiają się specjalne oznaczenia literowe. Na pierwszy rzut oka mogą wydawać się skomplikowane, jednak każdy symbol odnosi się do konkretnego zagrożenia.
Krajowa Grupa Spożywcza (KGS) stosuje je również na liście odmian buraka cukrowego do siewu w 2027 roku. Warto jednak pamiętać, że są to cechy deklarowane przez hodowców, a nie gwarancja całkowitej odporności odmiany w każdych warunkach uprawy.
Co oznaczają symbole na liście odmian buraka cukrowego?
Na liście preferowanych odmian KGS na sezon 2027 znajduje się osiem podstawowych oznaczeń odnoszących się do chorób i szkodników:
| Symbol | Znaczenie | Czego dotyczy? |
|---|---|---|
| Rh | Rizomania | Choroba wirusowa buraka cukrowego |
| Cr | Chwościk buraka | Choroba grzybowa liści |
| Cr+ / CrTech | Podwyższona tolerancja na chwościka | Wyższy poziom ochrony odmianowej przed chwościkiem |
| N | Mątwik burakowy | Nicień pasożytujący na korzeniach |
| SBR | Syndrom niskiej zawartości cukru | Choroba powodująca spadek zawartości cukru i pogorszenie plonowania |
| A | Zgorzel siewek | Zagrożenie związane z patogenami powodującymi zgorzel, w szczególności Aphanomyces |
| E | Mączniak prawdziwy | Choroba grzybowa liści buraka |
| VY | Żółtaczka wirusowa | Choroby wirusowe powodujące żółknięcie liści |
Źródło: KGS, preferowana lista odmian buraka cukrowego na sezon siewny 2027.
Poszczególne symbole mogą występować oddzielnie lub łącznie. Przykładowo oznaczenie „rh, crtech, n, sbr, a” informuje, że hodowca deklaruje u danej odmiany cechy dotyczące pięciu różnych zagrożeń. Nie oznacza to jednak, że odmiana jest odporna na wszystkie choroby buraka cukrowego ani że nie wymaga ochrony.
Rh – co oznacza odporność na rizomanię?
Symbol Rh odnosi się do rizomanii, choroby buraka cukrowego powodowanej przez wirusa BNYVV (Beet necrotic yellow vein virus).
Patogen przenoszony jest przez organizm glebowy Polymyxa betae. Choroba prowadzi między innymi do zaburzeń rozwoju systemu korzeniowego, ograniczenia wzrostu roślin oraz obniżenia plonu i zawartości cukru. Charakterystycznym objawem może być nadmierne tworzenie drobnych korzeni bocznych, które nadają korzeniowi wygląd brodaty.
Odporność na rizomanię jest obecnie jedną z podstawowych cech odmian buraka cukrowego. Na liście preferowanej KGS na 2027 rok oznaczenie Rh występuje przy wszystkich wymienionych odmianach.
Nie oznacza to jednak, że odporność jest absolutna. W niektórych regionach Europy stwierdzano warianty wirusa zdolne do przełamywania stosowanych mechanizmów odporności odmianowej.
Cr, Cr+ i CrTech – czym różnią się oznaczenia chwościka?
Chwościk buraka, wywoływany przez grzyb Cercospora beticola, należy do najgroźniejszych chorób liści buraka cukrowego.
Porażenie prowadzi do powstawania licznych plam, zamierania liści i ograniczenia powierzchni asymilacyjnej. Rośliny mogą odbudowywać ulistnienie kosztem substancji zapasowych zgromadzonych w korzeniach, co obniża plon i polaryzację. Na listach odmian występują trzy oznaczenia związane z tą chorobą:
- Cr informuje o deklarowanej tolerancji odmiany na chwościka buraka.
- Cr+ oraz CrTech oznaczają podwyższoną tolerancję na tego patogena. KGS umieszcza oba symbole w jednej grupie objaśnień, jednak nie należy na tej podstawie zakładać, że wszystkie odmiany z takimi oznaczeniami wykazują identyczny poziom odporności.
Odmiany o podwyższonej odporności mogą ograniczać rozwój objawów chorobowych i lepiej zachowywać zdrowotność liści przy silnej presji patogena. Nie oznacza to jednak możliwości całkowitej rezygnacji z ochrony fungicydowej.
Nawet odmiany Cr+ mogą ulegać porażeniu, szczególnie przy sprzyjających warunkach pogodowych, wysokiej presji infekcyjnej i nieodpowiednim płodozmianie. Wybór odmiany o podwyższonej tolerancji powinien być więc elementem integrowanej ochrony, a nie jej zastępstwem.
N – co oznacza tolerancja na mątwika burakowego?
Symbol N oznacza deklarowaną tolerancję odmiany na mątwika burakowego (Heterodera schachtii).
Jest to nicień pasożytujący na korzeniach buraków. Jego żerowanie ogranicza pobieranie wody i składników pokarmowych, przez co rośliny mogą słabiej rosnąć, więdnąć podczas upałów i wytwarzać mniejsze korzenie.
Tolerancja odmiany na mątwika oznacza przede wszystkim zdolność do ograniczania strat plonu w warunkach występowania szkodnika. Nie należy jednak utożsamiać tolerancji z odpornością na namnażanie nicienia.
Odmiana tolerancyjna może zachowywać dobry potencjał plonowania mimo obecności mątwika, ale nie musi ograniczać jego populacji w glebie. Dlatego przed wyborem nasion warto znać historię pola i, w razie podejrzenia występowania szkodnika, wykonać badanie gleby.
Na stanowiskach zagrożonych mątwikiem znaczenie ma również odpowiedni płodozmian. Pomocne mogą być międzyplony ograniczające mątwika burakowego, pod warunkiem właściwego doboru gatunków i odmian. Na polu niezagrożonym mątwikiem sama obecność symbolu N nie przesądza natomiast o wyższej przydatności odmiany.
SBR – syndrom niskiej zawartości cukru
Oznaczenie SBR pochodzi od francuskiej nazwy Syndrome Basses Richesses, czyli syndromu niskiej zawartości cukru.
Choroba jest związana z bakteriami przenoszonymi przez owady, przede wszystkim skoczki. Jej występowanie może prowadzić do zaburzeń funkcjonowania roślin, pogorszenia jakości korzeni oraz znacznego spadku zawartości sacharozy. Do charakterystycznych objawów należą między innymi żółknięcie liści oraz zaburzenia rozwoju wiązek przewodzących.
W Europie problem SBR zyskał na znaczeniu w ostatnich latach, zwłaszcza w regionach intensywnej produkcji buraków cukrowych. W Polsce również odnotowano pierwsze przypadki tej choroby. Symbol SBR przy odmianie informuje o deklarowanej przez hodowcę tolerancji na związane z nią zagrożenie.
Cecha ta może być szczególnie istotna w gospodarstwach położonych na obszarach, gdzie stwierdzono występowanie choroby lub jej wektorów. Nie oznacza jednak całkowitej ochrony przed zakażeniem. Znaczenie mają również monitoring owadów przenoszących patogeny i stosowanie odpowiednich praktyk agrotechnicznych.
A – odporność na zgorzel siewek
Symbol A w wykazie KGS odnosi się do zgorzeli siewek. Pod tym określeniem kryje się grupa chorób powodujących zamieranie kiełkujących nasion i młodych roślin. Mogą być wywoływane przez różne patogeny glebowe.
W przypadku oznaczenia A szczególne znaczenie mają organizmy z rodzaju Aphanomyces, przede wszystkim Aphanomyces cochlioides. Porażenie może prowadzić do uszkodzenia szyjki korzeniowej, zahamowania wzrostu oraz zamierania roślin na wczesnych etapach rozwoju. Ryzyko zwiększa się między innymi w warunkach nadmiernej wilgotności gleby i niekorzystnych temperatur.
Deklarowana tolerancja odmianowa może ograniczać straty, ale nie zastępuje prawidłowego przygotowania stanowiska, terminowego siewu ani ochrony materiału siewnego, jeśli jest ona przewidziana w technologii. Warto również pamiętać, że symbol A nie oznacza odporności na wszystkie patogeny powodujące zgorzel siewek.
E – mączniak prawdziwy buraka
Symbol E odnosi się do mączniaka prawdziwego buraka cukrowego, wywoływanego przez grzyb Erysiphe betae. Choroba objawia się charakterystycznym białawym, mączystym nalotem na powierzchni liści.
Przy silnym porażeniu może ograniczać powierzchnię asymilacyjną roślin i negatywnie wpływać na ich rozwój. Nasilenie mączniaka zależy od warunków pogodowych, podatności odmiany oraz przebiegu ochrony plantacji.
Oznaczenie E wskazuje, że hodowca deklaruje określony poziom tolerancji odmiany na tę chorobę. Nie należy jednak traktować go jako gwarancji, że mączniak nie wystąpi podczas sezonu wegetacyjnego.
Dalsza część artykułu pod materiałem wideo:
VY – tolerancja na żółtaczkę wirusową
Symbol VY oznacza deklarowaną tolerancję odmiany na żółtaczkę wirusową buraka cukrowego.
Żółtaczki wirusowe są grupą chorób, których objawem jest przede wszystkim żółknięcie liści, często połączone z ograniczeniem wzrostu roślin i spadkiem plonowania.
Wirusy odpowiedzialne za te choroby mogą być przenoszone przez mszyce, dlatego duże znaczenie ma monitoring ich występowania na plantacji. Ryzyko infekcji może rosnąć w latach sprzyjających rozwojowi i migracji tych szkodników.
Tolerancja odmianowa może ograniczać skutki porażenia, ale nie eliminuje konieczności obserwacji plantacji i podejmowania działań zgodnych z zasadami integrowanej ochrony roślin.
Warto także zwrócić uwagę, że pod wspólnym określeniem żółtaczek buraka występuje kilka chorób wirusowych. Szczegółowy zakres deklarowanej tolerancji warto więc sprawdzić w dokumentacji konkretnej odmiany.
Czy odmiana z większą liczbą oznaczeń jest lepsza?
Na listach preferowanych przez cukrownie można znaleźć odmiany posiadające dwa, trzy, a nawet pięć lub sześć oznaczeń. Nie oznacza to jednak, że odmiana z największą liczbą symboli będzie najlepszym wyborem dla każdego gospodarstwa.
Przykładowo odmiana z tolerancją na mątwika może być szczególnie przydatna na polu zasiedlonym przez tego szkodnika, ale na stanowisku wolnym od nicienia przewaga ta nie musi mieć praktycznego znaczenia. Podobnie podwyższona tolerancja na chwościka jest cenna w rejonach o dużej presji choroby, jednak nie powinna być jedynym kryterium wyboru.
Oprócz oznaczeń zdrowotnościowych należy uwzględniać:
- plon korzeni;
- zawartość cukru i plon technologiczny cukru;
- stabilność plonowania w kolejnych sezonach;
- jakość i wyrównanie wschodów;
- zagrożenia występujące na konkretnym stanowisku;
- dostosowanie do technologii ochrony herbicydowej;
- dostępność materiału siewnego i warunki kontraktacji.
Przy porównywaniu potencjału produkcyjnego pomocne są również wyniki PDO odmian buraka cukrowego, przedstawiające różnice w plonowaniu, zawartości cukru i cechach użytkowych.
Odporność a tolerancja – dlaczego to nie jest to samo?
Choć określenia „odporność” i „tolerancja” bywają stosowane zamiennie w opisach odmian, z biologicznego punktu widzenia oznaczają różne właściwości. Odporność odnosi się do zdolności rośliny do ograniczania zakażenia, rozwoju patogena lub rozmnażania szkodnika. Jej poziom może być zróżnicowany i nie zawsze oznacza całkowitą niewrażliwość.
Tolerancja oznacza natomiast zdolność rośliny do ograniczania negatywnych skutków porażenia, na przykład utrzymywania relatywnie wysokiego plonu mimo obecności choroby lub szkodnika.
Dobrym przykładem jest mątwik burakowy. Odmiana tolerancyjna może dobrze plonować pomimo jego występowania, ale jednocześnie nie musi skutecznie ograniczać namnażania nicienia w glebie.
Warto także pamiętać, że deklaracje hodowców mogą być oparte na różnych metodach badań i skalach oceny. Dlatego same symbole nie zawsze pozwalają na bezpośrednie porównanie poziomu odporności różnych odmian.
Najbardziej przydatne są wyniki doświadczeń prowadzonych w podobnych warunkach oraz szczegółowe informacje udostępniane przez firmy hodowlano-nasienne.
Jak wykorzystać oznaczenia przy wyborze odmiany na 2027 rok?
Przed zamówieniem nasion warto najpierw określić, jakie choroby i szkodniki stwarzają największe zagrożenie na danym stanowisku.
Jeżeli na polu występuje mątwik burakowy, jednym z podstawowych kryteriów może być obecność symbolu N. Przy dużej presji chwościka szczególne znaczenie mają oznaczenia Cr+ i CrTech. Na stanowiskach, gdzie pojawiały się problemy ze zgorzelą siewek, warto sprawdzić deklarowaną tolerancję oznaczoną symbolem A.
Z kolei SBR i VY mogą nabierać większego znaczenia w rejonach zagrożonych chorobami przenoszonymi przez owady. Takie podejście pozwala dopasować materiał siewny do rzeczywistych warunków gospodarstwa, zamiast kierować się wyłącznie liczbą symboli w katalogu.
Oznaczenia Rh, Cr, Cr+, CrTech, N, SBR, A, E i VY są pomocnym narzędziem wyboru odmiany buraka cukrowego, ale nie stanowią gwarancji ochrony przed chorobami i szkodnikami. Najlepsze rezultaty można uzyskać, łącząc odpowiednio dobraną odmianę z właściwym płodozmianem, monitoringiem plantacji i prawidłową agrotechniką.
