Międzyplony pod buraka cukrowego – które ograniczają mątwika?

Bardzo duże niedobory nawozów naturalnych, bądź też utrudniona z wielu względów ich dostępność, a także powiązany z tym coraz bardziej ujemny bilans materii organicznej w glebie przyczyniają się do częstszego stosowania jako nawozu słomy zbóż, liści buraków i międzyplonów.

Autor: dr hab. Mirosław Nowakowski, prof. IHAR-PIB, Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin – Państwowy Instytut Badawczy, Oddział Bydgoszcz

Wykorzystanie nawozowe słomy zbóż jest ograniczone z uwagi na stosowanie jej także na cele energetyczne, a przyoranie liści buraka sprzyja porażaniu buraka przez patogeny. Sytuacja ta wpłynęła na wzrost zainteresowania nauki i praktyki nawozowym i sanitarnym oddziaływaniem międzyplonów, które są we współczesnym rolnictwie bardzo konkurencyjnym rozwiązaniem, pod względem logistycznym i finansowym, w odniesieniu do obornika.

Bardzo dobre efekty obserwuje się po ulokowaniu w płodozmianie przed burakiem cukrowym międzyplonu ścierniskowego. Wysiewa się ten międzyplon zwykle po zbiorze zbóż i przeoruje jesienią, jako zielony nawóz. W uprawie konserwującej, w tym także pasowej, międzyplon pozostaje zazwyczaj na powierzchni pola przez okres zimowy aż do wiosny, gdy uprawia się płytko rolę przed wysiewem buraka.

Jakie korzyści dają międzyplony pod buraka cukrowego?

Znane są od dawna liczne zalety stosowania nawozów zielonych z międzyplonu ścierniskowego. Wymienione nawozy działają regenerująco, a następnie utrwalająco na zdolności produkcyjne gleby. Zwiększają skutecznie zawartość masy organicznej, która stymuluje aktywność biologiczną gleby i procesy wytwarzania próchnicy. Rejestruje się także usprawnienie struktury gleby w następstwie wymieszania z warstwą orną biomasy międzyplonu oraz poprzez głębokie, rozluźniające glebę działanie systemu korzeniowego.

W plonie międzyplonów gromadzone są składniki pokarmowe, które po jego przyoraniu i mineralizacji udostępniane są roślinie następczej. Występuje także poprawa stanu fitosanitarnego gleby w efekcie zahamowania rozwoju populacji mątwika burakowego (następstwo uprawy odmian antymątwikowych) i działania allelopatycznego – odchwaszczającego.

Mulcze z międzyplonu gorczycy białej i/lub rzodkwi oleistej przyczyniają się do ochrony roli przed erozją wodną i wietrzną oraz przed stratami poprzez wymywanie składników mineralnych (azot i potas). Więcej wody z opadów z okresu jesienno-zimowego zatrzymywanych jest wówczas w glebie, czyli zwiększa się jej retencyjność. Użycie wymienionych międzyplonów poprawia zdrowotność roślin poprzez zmniejszenie ryzyka wystąpienia zgorzeli siewek i chorób liści.

Uprawa międzyplonu o działaniu sanitarnym i nawozowym dobrze wpisuje się w założenia integrowanej i regeneracyjnej uprawy, podczas której powinno się w pierwszej kolejności wykorzystywać wszystkie dostępne naturalne i biologiczne metody przyczyniające się do optymalizacji ochrony roślin, zaopatrzenia ich w składniki pokarmowe i poprawy właściwości produkcyjnych gleby.

Dalsza część artykułu pod materiałem wideo

Które międzyplony ograniczają mątwika burakowego?

Do uprawy w międzyplonie ścierniskowym nadają się rośliny szybko wschodzące, o dużej dynamice przyrostu biomasy, dobrze zacieniające rolę i wytwarzające łatwo rozkładającą się w glebie biomasę. Takimi cechami odznaczają się rośliny kapustowate (dawniej krzyżowe):

• gorczyca biała,
• rzodkiew oleista,
• Rzepa ścierniskowa,
• perko,

a z innych rodzin – facelia błękitna i słonecznik pastewny.

Najpopularniejszym gatunkiem preferowanym w międzyplonie ścierniskowym jest gorczyca biała, charakteryzująca się dużą wytrzymałością na suszę, co decyduje o jej największej wierności plonowania w grupie roślin międzyplonowych i oleistych. Nieznacznie większe wymagania pod względem jakości gleby i jej zasobów wilgoci ma rzodkiew oleista, ale produkuje więcej biomasy od gorczycy i jest skuteczniejsza w ograniczaniu liczebności nicieni.

Gatunkiem, na który warto zwrócić uwagę, dosyć często wykorzystywanym w międzyplonie, jest facelia błękitna. Jest to roślina niespokrewniona z żadnym innym ważnym gospodarczo gatunkiem rolniczym, a zatem roślina nieżywicielska dla mątwika i większości innych organizmów chorobotwórczych.

Obecnie zaleca się stosowanie mieszanek dwu lub więcej gatunków roślin, jako międzyplonu o uniwersalnym lub ukierunkowanym gatunkowo, pozytywnym działaniu na określoną roślinę następczą. W składzie mieszanek występują wymienione już rośliny sanitarne, a także przedstawiciele rodziny bobowatych grubonasiennych i drobnonasiennych oraz inne gatunki, których korzenie dobrze penetrują i poprawiają strukturę gleby.

Oddziaływanie antymątwikowe

Liczba odmian gorczycy białej i rzodkwi oleistej, które oprócz walorów nawozowych, odznaczają się także oddziaływaniem antymątwikowym, zwiększa się co roku. Odmiany te stosuje się w międzyplonie ścierniskowym w lokalizacjach z dużą koncentracją produkcji buraka, a zatem tam, gdzie występuje silne zagęszczenie populacji mątwika burakowego w glebie. Uprawa odmian antymątwikowych przyczynia się do redukcji populacji nicieni w glebie o 30–40%. Im dłuższy będzie okres wegetacji wymienionych roślin, przy przeciętnych warunkach pogodowych, tym można oczekiwać lepszego efektu antymątwikowego.

Odmiany gorczycy białej a mątwik burakowy

Informacje o odmianach gorczycy białej, rzodkwi oleistej i innych gatunkach roślin międzyplonowych zawarte są na stronie COBORU. Bardzo mało jest jednak danych o ich oddziaływaniu antymątwikowym. Z przeprowadzonych badań wynika, że spośród zarejestrowanych w kraju odmian gorczycy jako antymątwikowe można określić odmiany: Bardena, Dara, Radena, Rota, Teriwa i Warta.

Odmiany gorczycy białej wpisane do Rejestru Odmian Oryginalnych (COBORU)

Nieznacznie słabsze działanie antymątwikowe wykazują odmiany: Bamberka, Barka, Gracja i Metex. Brak jest informacji o wpływie na zagęszczenie mątwika w glebie po uprawie odmian: Dunowska, Festina, Hanna, Maryna, MHR Palma, Rotex i Wanda. Namnażaniem mątwika w glebie odznaczają się odmiany: Nakielska i Ascot, a odmiany Borowska i Rotex można uznać za neutralne.

Odmiany rzodkwi oleistej i facelii błękitnej

Wśród rzodkwi oleistych krajowe odmiany Romesa, Rolsema i Rolterra oraz zagraniczne odmiany Adagio i Colonel odznaczają się dobrym działaniem antymątwikowym, a odmiana Siletta Nova namnaża mątwika (Tab. 2). Dla pozostałych odmian rzodkwi (Giewont, Jamno, Lato, Nil, Pomorska i Wiktor) brak jest danych odnośnie działania antymątwikowego. Rozwój mątwika burakowego w glebie hamuje także facelia błękitna, jako roślina nieżywicielska. W przypadku facelii czynnik odmianowy nie ma wpływu na redukcję liczebności nicienia (o 15–20%) w glebie. W Polsce zarejestrowanych jest aktualnie 7 odmian facelii: Anabela, Angelia, Asta, Atara, Felicja, Natra i Stala.

Odmiany rzodkwi oleistej i facelii błękitnej wpisane do Rejestru Odmian Oryginalnych (COBORU)

Kiedy międzyplon nie wystarczy do ograniczenia mątwika?

Na stanowiskach silnie zasiedlonych mątwikiem (powyżej 2000 jaj i larw/100 g gleby) uprawa antymątwikowych odmian gorczycy lub rzodkwi nie jest wystarczająco efektywnym działaniem sanitarnym. Konieczne jest wtedy wprowadzenie 4–6-letniej przerwy w uprawie buraka. Rozwiązaniem alternatywnym, skutecznym przy średnim poziomie zamątwiczenia (1000–2000 jaj i larw/100 g gleby) jest zastosowanie odmiany buraka tolerancyjnej na mątwika.

Odmiana taka zapewnia utrzymanie dobrego plonu i jakości korzeni na stanowisku z mątwikiem, ale wpływa ona na wzrost populacji tego nicienia w glebie, w stopniu trochę mniejszym niż w przypadku odmiany bez tolerancji na nicienia. Należy ponadto nie zapominać, że wiele gatunków chwastów dwuliściennych to rośliny żywicielskie dla nicienia.

Rolterra – rzodkiew oleista o działaniu antymątwikowym

Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin-PIB Oddział w Bydgoszczy zajmuje się badaniami dotyczącymi stosowania międzyplonów w uprawie buraka cukrowego i ziemniaka, już od momentu pojawienia się na rynku pierwszych antymątwikowych odmian gorczycy i rzodkwi.

Pracownicy Instytutu brali udział w realizacji 3-letniego projektu pt. „Innowacyjne wykorzystanie fitosanitarne i nawozowe nowej generacji odmian rzodkwi oleistej w integrowanej uprawie roślin; innowacyjne działania marketingowe”, finansowanego ze środków Unii Europejskiej, w obrębie działania WSPÓŁPRACA w PROW na lata 2014–2020. Prowadzone były doświadczenia poletkowe oraz doświadczenia wdrożeniowe u plantatorów, dotyczące wykorzystania fitosanitarnego i nawozowego międzyplonów w uprawie buraka cukrowego, ziemniaka i rzepaku. IHAR-PIB współpracował z IGR PAN w Poznaniu, UWM w Olsztynie, PN Rolnas w Bydgoszczy, KP ODR w Minikowie, OZPBC w Bydgoszczy oraz czterema plantatorami. W następstwie realizacji projektu wytworzono i zarejestrowano w COBORU nową odmianę rzodkwi oleistej Rolterra. Następnie wdrożono ją do praktyki rolniczej.

Wymieniona odmiana charakteryzuje się długim, strukturotwórczym korzeniem. Badania wykazały, że uprawa antymątwikowych odmian rzodkwi oleistej (w tym Rolterra) wykazuje korzystne działanie fitosanitarne, zmniejszając liczebność populacji mątwika burakowego średnio o ok. 40% oraz mątwika ziemniaczanego o ok. 60%, a także ograniczając istotnie występowanie pierwotniaka wywołującego kiłę kapusty (Plasmodiophora brassicae), która obniża znacznie plony rzepaku.

Wykazano, że międzyplony z rzodkwi przeciwdziałają erozji oraz wymywaniu składników pokarmowych z gleby, a także poprawiają jej retencyjność, niwelując niedobory wody. Skutecznie regenerują strukturę gleby, ze względu na dużą masę i długość korzeni. W następstwie uprawy międzyplonów z rzodkwi oleistej stwierdzono wyraźne zmniejszenie zwięzłości gleby w warstwie ornej, a także istotne oddziaływanie ograniczające populację mątwika burakowego i ziemniaczanego. Zaobserwowano, że pozostawienie międzyplonu aż do wiosny, w warunkach mroźnej zimy (rośliny zamierają i gniją) sprzyja głównie poprawie oddziaływania nawozowego i zmniejszeniu zwięzłości gleby, a w przypadku łagodnej zimy (gdy rośliny przeżyją) można spodziewać się z kolei większej skuteczności oddziaływania antymątwikowego.

Czy warto uprawiać międzyplony przed burakiem cukrowym?

W Polsce międzyplony stosuje się niestety na kilkukrotnie mniejszą skalę niż w szeregu innych krajów europejskich z rozwiniętym rolnictwem. I to pomimo tego, że warunki siedliskowe w przeważającej części kraju sprzyjają stosowaniu międzyplonów i z tego względu należałoby intensywniej promować uprawę wymienionych już gatunków roślin i ich mieszanek. Program wspierający realizację praktyk rolniczych korzystnych dla środowiska i klimatu, obejmujący program dopłat dla plantatorów za obszary z roślinami miododajnymi oraz za rolnictwo węglowe i zarządzanie składnikami odżywczymi, uwzględnia użycie międzyplonów i stanowi istotną zachętę dla rolników do ich stosowania.

Kodeks dobrych praktyk w uprawie buraków cukrowych

Zobacz w sklepie

Atlas Burak – identyfikacja agrofagów, niedoborów pokarmowych i innych czynników

Zobacz w sklepie