Chwościk buraka – objawy, odporność i skuteczne zwalczanie

Chwościk buraka jest jednym z głównych czynników powodujących spadek plonu korzeni buraka cukrowego. Skuteczna ochrona plantacji wymaga kompleksowego podejścia. Niezbędne jest połączenie metod: agrotechnicznej, biologicznej, hodowlanej i chemicznej.

Autor: dr Agnieszka Kiniec, Terenowa Stacja Doświadczalna IOR-PIB w Toruniu

Pierwsze objawy chwościka buraka (Cercospora beticola) to plamki pojawiające się najpierw na starszych liściach. Z czasem choroba powoduje zasychanie fragmentów, a następnie całych liści. W konsekwencji roślina odbudowuje zniszczone ulistnienie, wykorzystując zgromadzone asymilaty, w tym cukier. Przy silnym natężeniu choroby plon korzeni może spaść nawet o 40%. Z kolei straty zawartości cukru w korzeniach mogą wynieść kilka punktów procentowych.

Symptomy chwoścka buraka można łatwo pomylić z objawami bakteryjnej plamistości liści buraka albo brunatnej plamistości liści buraka. Bakteria Pseudomonas syringae wywołująca pierwszą z chorób powszechnie występuje w glebie, a na powierzchnię liści dostaje się z drobinkami gleby wybitymi podczas deszczu czy gradu. Porażona tkanka jest wilgotna. Bakterioza najintensywniej rozwija się, kiedy jest wilgotno i chłodno, jeszcze przed zakryciem międzyrzędzi. Przy słonecznej i ciepłej pogodzie, po zwarciu międzyrzędzi jej objawy zanikają. Nie ma więc potrzeby chemicznego ograniczania tej choroby.

Z kolei brunatną plamistość liści powoduje grzyb Ramularia beticola. Rozwojowi patogena sprzyjają temperatura ok. 20°C oraz obecność wody na liściach. Zarówno w przypadku chwościka buraka, jak i brunatnej plamistości buraka porażona tkanka łatwo się wykrusza. Oba patogeny występują na ogół razem i są zwalczane tymi samymi fungicydami.

Chwościk buraka dawniej – od niewielkiego problemu do odporności

W latach 80. i na początku 90. objawy chwościka buraka były obserwowane na plantacjach sporadycznie. Choroba występowała głównie na południowym wschodzie Polski. Nasilenie infekcji było tak małe, że wystarczył jeden zabieg ochronny. Problem zaczął narastać pod koniec lat 90., kiedy do Polski masowo napływały nowe odmiany buraka cukrowego z państw zachodniej Europy.

Wprawdzie plonowały lepiej niż nasze rodzime, jednak okazało się, że są bardziej podatne na chwościk buraka. Do tego stopnia, że na pierwszy rzut było widać, na której plantacji jest uprawiana odmiana polska, ponieważ miała zdrowe, zielone liście. W przeciwieństwie do odmian zachodnich, których ulistnienie bywało dość silnie zniszczone. Plantatorzy nie byli przyzwyczajeni do konieczności ochrony buraka cukrowego przeciwko patogenom liści – musieli dopiero się tego nauczyć. I to szybko, ponieważ grzyb wywołujący chwościk buraka okazał się niezwykle ekspansywny.

Innym powodem wzrostu natężenia choroby jest zaprzestanie produkcji kiszonek dla bydła z liści buraka cukrowego. Obecnie skarmianie nimi bydła jest praktykowane rzadko. Liście pozostają więc na polu i stanowią główne źródło inokulum w kolejnym roku.

Początkowo do ochrony buraka cukrowego przed chwościkiem stosowane były benzimidazole (karbendazym, tiofanat metylowy) – z których korzystanie jest już obecnie zabronione – oraz tlenochlorek miedzi. Częste aplikowanie substancji czynnych z grupy benzimidazoli spowodowało, że sprawca chwościka buraka szybko się na nie uodpornił. Straciły one skuteczność przeciwko patogenowi jeszcze przed ich wycofaniem z użytkowania. Następnie do zwalczania choroby zaczęto stosować triazole, a później także strobiluryny.

Chwościk buraka obecnie – wcześniejsze infekcje i więcej zabiegów

Obecnie pierwsze objawy chwościka buraka występują średnio o 2–3 tygodnie wcześniej niż dwie dekady temu. Dodatkowo, jeszcze do niedawna ostatni zabieg ochronny był wykonywany w sierpniu. We wrześniu temperatury były zbyt niskie, żeby chwościk buraka intensywnie się rozwijał. Jednak współcześnie temperatura u schyłku lata sprzyja rozwojowi patogena, co powoduje konieczność kolejnej aplikacji fungicydu.

Z uwagi na wymienione wyżej czynniki obecnie w celu skutecznej ochrony buraka cukrowego przed chwościkiem należy na ogół wykonać 2–3 zabiegi fungicydowe. Zdarza się jednak, że w południowo-wschodniej Polsce plantatorzy aplikują środki grzybobójcze nawet 5-krotnie. Często sama ochrona chemiczna nie jest skuteczna. Konieczne jest połączenie wszystkich dostępnych metod ograniczających rozwój choroby.

Płodozmian ogranicza źródła infekcji chwościka

Głównym źródłem zarodników C. beticola jest grzybnia zimująca na resztkach roślin pozostawionych po zbiorze. Może ona przetrwać w glebie wiele miesięcy. Ważnym elementem, zmniejszającym zagrożenie chwościkiem buraka, jest wybór odpowiedniego stanowiska. Burak cukrowy nie powinien być uprawiany na danym stanowisku częściej niż raz na 4 lata. Badania jasno wskazują, że na plantacjach, gdzie prowadzono uprawę 2 lata z rzędu, objawy choroby mogą wystąpić nawet 4 tygodnie wcześniej niż przy zachowaniu płodozmianu. W miarę możliwości należy także unikać sąsiedztwa zeszłorocznej plantacji oraz miejsc po pryzmach.

Odmiany odporne na chwościka – czy CR+ wymagają ochrony?

W ofercie firm hodowlano-nasiennych można znaleźć odmiany o różnym poziomie odporności na chwościk buraka. Dostępnych jest coraz więcej odmian o bardzo wysokiej odporności (tzw. CR+). Choć są one kilkaset złotych droższe niż konwencjonalne, warto po nie sięgać. Należy jednak bezwzględnie pamiętać, że także odmiany CR+ wymagają ochrony chemicznej. Ich odporność jest przełamywana i dlatego także one są porażane przez patogen. Odmiany CR+ nie wymagają tak intensywnej ochrony chemicznej jak konwencjonalne. Oszczędności na zabiegach chemicznych pozwolą pokryć koszty związane z zakupem droższych nasion.

Biofungicydy i mikroorganizmy w ochronie przed chwościkiem

Do programów ochrony buraka cukrowego przed chwościkiem warto włączyć biopreparaty. Środki biologiczne bazują na relacji wróg–ofiara, występujących naturalnie pomiędzy organizmami. Nasza rola polega na umiejętnym ich wykorzystaniu. Obecnie do zwalczania chwościka na plantacjach buraka cukrowego zarejestrowane są dwa biofungicydy zawierające organizm grzybopodobny Pythium oligandrum. Ten glonowiec jest pasożytem wielu grzybów chorobotwórczych dla roślin. Oplata grzybnię patogena, następnie wnika do jej wnętrza i rozkłada ją, żeby pobrać składniki odżywcze. Produkuje enzymy, które taki rozkład mu umożliwiają. Częstym składnikiem środków biologicznych są bakterie z rodzaju Bacillus.

One także wytwarzają liczne metabolity (antybiotyki, enzymy) hamujące wzrost patogenów. Ponadto bakterie, lęgniowce czy grzyby zawarte w biopreparatach zasiedlając liście, konkurują z patogenami o składniki odżywcze oraz przestrzeń życiową.

Mikroorganizmy będące składnikiem środków biologicznych działają na patogeny, ale i na same rośliny. Dzięki produkcji fitohormonów (giberelin, auksyn i cytokinin) mogą stymulować wzrost roślin, rozwój owoców oraz korzenia. Wpływają także na tempo podziału komórek roślinnych oraz spowalniają procesy starzenia. Dodatkowo stymulują systemy transportujące składniki pokarmowe w roślinie oraz zwiększają ich odporność na suszę, niekorzystny odczyn gleby lub wysokie zasolenie. Dla przykładu P. oligandrum produkuje oligandrynę, która indukuje odporność roślin.

W ochronie buraka cukrowego przed chwościkiem preparaty mikrobiologiczne najlepiej stosować jeszcze przed pojawieniem się objawów choroby, ewentualnie po zauważeniu pierwszych plamistości. Wyniki doświadczeń polowych wskazują, że w przypadku średniej presji chwościka buraka zastąpienie pierwszego (z trzech) zabiegu chemicznego aplikacją preparatu zawierającego bakterie z rodzaju Bacillus pozwoliło na osiągnięcie zbliżonych plonów jak po 3-krotnym zastosowaniu fungicydu.

Zielona chemia – induktory odporności w ochronie buraka

Cennym narzędziem wspomagającym walkę z chwościkiem buraka są induktory odporności oparte na pochodnych kwasu salicylowego. Rośliny są naturalnie wyposażone w mechanizmy obrony przed patogenami. Z punktu widzenia ochrony roślin najbardziej obiecującym mechanizmem jest systemiczna odporność nabyta, czyli SAR. Ten typ odporności jest aktywowany w roślinie po ataku patogena – jest to więc odpowiedź opóźniona. Związkiem sygnalnym, odpowiedzialnym w roślinie za aktywację tego mechanizmu jest właśnie kwas salicylowy.

SAR zapewnia ogólnoustrojową odporność na infekcje wywołane przez szerokie spektrum patogenów. Taką odporność można także wzbudzić w roślinie sztucznie poprzez aplikacje odpowiednich związków chemicznych. Związki te imitują sygnały wysyłane w roślinie naturalnie po ataku patogenów. Dzięki aplikacji induktorów odporności jeszcze przed wystąpieniem patogena roślina aktywuje odporność wcześniej i już w momencie infekcji wykazuje pewien jej poziom. To spowolni rozwój choroby i umożliwi opóźnienie wykonania pierwszego zabiegu chemicznego.

Induktory odporności oparte na pochodnych kwasu salicylowego – mimo że syntetyzowane w laboratorium – nie są toksyczne dla człowieka i nie obciążają środowiska naturalnego pozostałościami. Wpisują się w trend tzw. zielonej chemii. Nie powodują także rozwoju zjawiska odporności u agrofagów, ponieważ nie działają bezpośrednio na nie. Ponadto indukcja odporności zapewnia roślinie ochronę przeciwko wielu patogenom. Także wirusom, przeciwko którym nie ma konwencjonalnych środków ochrony roślin. Odporność jest cechą trwałą i utrzymuje się przez kilka tygodni. Dla wzmocnienia efektu aplikacje induktorów odporności warto powtarzać w trakcie sezonu wegetacyjnego.

Wyniki badań, które od lat są prowadzone w TSD Toruń IOR-PIB we współpracy z Poznańskim Parkiem Naukowo-Technologicznym, pokazują, że zastosowanie induktorów odporności w ochronie buraka cukrowego przed chwościkiem umożliwia ograniczenie zabiegów chemicznych nawet o 50%.

Dalsza część artykułu pod materiałem wideo

Fungicydy na chwościka buraka – dostępne grupy substancji

Do zwalczania chwościka na plantacjach buraka cukrowego zarejestrowanych jest ok. 70 fungicydów (tabela poniżek), zawierających substancje czynne z grup chemicznych: triazoli (difenokonazol, mefentriflukonazol, metkonazol, protiokonazol, tebukonazol, tetrakonazol), strobiluryn (azoksystrobina, piraklostrobina), morfolin (fenpropidyna), inhibitorów dehydrogenazy kwasu bursztynowego – SDHI (boskalid, fluksapyroksad, fluopyram) oraz pikolinamidów (fenpikoksamid). Wśród preparatów grzybobójczych można znaleźć również 3 środki zawierające związki miedzi.

Pierwszy zabieg to jedyny moment na zastosowanie substancji czynnych z grupy strobiluryn. Większość izolatów grzyba powodującego chwościk buraka nabyło wysoką odporność na substancje czynne z tej grupy. Oznacza to, że strobiluryny praktycznie nie hamują rozwoju patogena. Powinny być stosowane wyłącznie w mieszaninie z triazolem (np. difenokonazolem), najlepiej w pierwszym zabiegu ochronnym. Strobiluryny mają nie tylko działanie grzybobójcze, ale także indukują naturalną odporność roślin.

Charakterystyka fungicydów zarejestrowanych do zwalczania chwościka na plantacjach buraka cukrowego [TABELA]

Stan na: 20.06.2026

Odporność Cercospora beticola na fungicydy

Zdecydowana większość – ok. 75% – wszystkich zarejestrowanych fungicydów zawiera związek z grupy triazoli. Niestety, intensywne wykorzystywanie tych substancji spowodowało wzrost odporności na nie u C. beticola. Jeszcze 10 lat temu sporadycznie były wykrywane izolaty o podwyższonej odporności na triazole. Obecnie, już nawet co drugi badany izolat C. beticola wykazuje taką podwyższoną odporność. Tego typu izolaty często są odporne na więcej niż jedną – a niekiedy nawet wszystkie – substancje z grupy triazoli. Odpowiada za to zjawisko odporności krzyżowej, czyli jednoczesna odporność na substancje czynne z tej samej grupy chemicznej, które wykazują jednakowy mechanizm działania w komórce grzybowej.

Aby nie przyspieszać rozwoju zjawiska odporności, należy stosować mieszaniny substancji czynnych o różnych mechanizmach działania. Konieczne jest także naprzemienne stosowanie substancji czynnych w kolejnych zabiegach.

Kiedy wykonać zabieg na chwościka buraka?

Decyzję o wykonaniu pierwszego zabiegu ochronnego należy podjąć w oparciu o obserwację plantacji. Szczególnie wnikliwie trzeba lustrować pole po zakryciu międzyrzędzi, kiedy warunki pogodowe sprzyjają rozwojowi choroby, czyli jest wilgotno i ciepło. Sygnałem do wykonania pierwszej aplikacji fungicydu są pierwsze plamistości pojawiające się na liściach buraka cukrowego. Drugi i kolejne zabiegi trzeba wykonać po ok. 21 dniach. Jeśli jednak w poprzednim zabiegu zastosowano wyłącznie preparat kontaktowy, ten czas powinien zostać skrócony do 10–14 dni. Należy pamiętać, żeby nie kończyć programu ochrony zbyt wcześnie. Przy późnej odstawie surowca do cukrowni ostatnią aplikację fungicydu warto wykonać we wrześniu.

Zintegrowana ochrona przed chwościkiem – przyszłość zwalczania choroby

Należy się spodziewać, że w najbliższym czasie skuteczne zwalczanie chwościka buraka nadal będzie problematyczne. Grzyb wywołujący chorobę wykazuje dużą zmienność genetyczną. Dlatego tak szybko nabywa odporność na stosowane substancje czynne. W pogłębianiu zjawiska odporności duży udział mają niestety sami plantatorzy. Aplikując w kolejnych zabiegach te same substancje czynne, znacznie przyczyniają się do selekcji szczepów odpornych.

W obliczu spadku skuteczności chemicznych środków oraz zmniejszania ich liczby konieczne staje się wykorzystanie wszystkich dostępnych metod ograniczających rozwój chwościka buraka. Firmy hodowlano-nasienne intensywnie poszukują nowych genów odporności u odmian dzikich, które nadawałyby burakowi cukrowemu taką odporność. Rośnie znaczenie biopreparatów oraz induktorów odporności. W najbliższej przyszłości takie środki nie zastąpią tradycyjnych fungicydów. Są jednak narzędziem wspomagającym i poprawiającym ich skuteczność oraz ograniczającym chemizację rolnictwa.

Przy silnym natężeniu infekcji efektywne zwalczanie chwościka buraka nie jest proste. Jednak sukces można osiągnąć. A kluczem do niego jest połączenie wszystkich dostępnych metod – agrotechnicznej, biologicznej, hodowlanej i chemicznej – a nie tylko bezrefleksyjne stosowanie fungicydów.

Kodeks dobrych praktyk w uprawie buraków cukrowych

Zobacz w sklepie

Atlas Burak – identyfikacja agrofagów, niedoborów pokarmowych i innych czynników

Zobacz w sklepie