Gąsienice – mimo iż pojawiają się w terminie, gdy buraki cukrowe mają już wykształconą pokaźną rozetę – mogą powodować duże szkody. Tym bardziej, że do ich zwalczania nie ma obecnie zarejestrowanych żadnych insektycydów.
Autor: mgr inż. Agnieszka Ulatowska, Terenowa Stacja Doświadczalna IOR-PIB w Toruniu
Jeśli pogoda sprzyja, a termin zbioru przypada późno, straty mogą być znaczne. Tym bardziej, że piętnówki potrafią żerować nawet do listopada. Szkody w buraku wyrządzają nie tylko te szkodniki, ale także błyszczki, przy czym bogactwo gatunkowe piętnówek jest znacznie większe. Żerując na liściach, wygryzają w nich nieregularnej wielkości otwory. Intensywny żer prowadzi do powstania gołożerów – poza grubszymi nerwami blaszka liściowa jest wyjedzona praktycznie w całości. W takiej sytuacji rośliny zaczynają odbudowę ulistnienia, a regeneracja odbywa się kosztem gromadzenia cukru.
Jak wiele gąsienic znajduje się na polu, dobrze widać w czasie zbiorów, gdy strząśnięte z liści leżą na ziemi. Dotyczy to jednak tylko piętnówek. Błyszczki – jako owady ciepłolubne – żerowanie kończą znacznie wcześniej. W sezonie można jednak je pomylić. Ryzyko błędu wykluczy wnikliwa obserwacja. Różnią się bowiem liczbą odnóży odwłokowych. Piętnówki posiadają pięć par, a błyszczki jedynie trzy pary tzw. posówek.
Jak rozpoznać żerowanie piętnówek w buraku cukrowym?
Gąsienice zazwyczaj przebywają na spodniej stronie liści, więc trudno je dostrzec. Zwłaszcza po wylęgu, gdy są naprawdę niewielkich rozmiarów. Wskaźnikiem ich obecności są jednak wyżerki w blaszce liściowej oraz pozostawione na nich lub gromadzące się u podstawy rozety odchody w formie ciemnych granulek. Odchody świeże są uwodnione i miękkie, starsze – wysuszone.
Objawy żerowania piętnówek są identyczne jak błyszczek, dlatego w celu identyfikacji trzeba dokładnie obejrzeć rośliny. Najlepiej odgiąć liście z symptomami żerowania. Z bardzo dużym prawdopodobieństwem na tych lub sąsiednich będą znajdowały się gąsienice. Przy czym zaniepokojone piętnówki mają zwyczaj spadać na ziemię. To ich taktyka obronna – zwijają się w spiralę i turlają po liściach, jak najdalej od zagrożenia.
Użyłkowanie skrzydeł ma istotne znaczenie w diagnostyce taksonomicznej owadów. Jest ono jedną z cech wykorzystywanych do rozróżniania gatunków, podobnie jak budowa narządów kopulacyjnych. W wielu grupach owadów struktury genitalne stanowią szczególnie cenną cechę diagnostyczną i pozwalają odróżnić nawet bardzo podobne morfologicznie gatunki.
Piętnówki i błyszczki – jak odróżnić gąsienice?
Grupa piętnówek spotykana w buraku cukrowym jest najliczniej reprezentowana przez piętnówkę grochówkę, piętnówkę brukiewkę, piętnówkę kapustnicę oraz piętnówkę chwastówkę. Barwa ciała gąsienic różni się w zależności od gatunku oraz stadium rozwojowego. Niektóre – jak piętnówka grochówka czy brukiewka – posiadają dwie formy barwne. Ta pierwsza może być zielonkawa w żółte pasy lub brązowofioletowa, również pasiasta.
Piętnówka brukiewka z kolei jest biało nakrapiana, a na każdym boku, wzdłuż zielonkawego lub brązowego ciała, poniżej linii przetchlinek biegnie żółty pasek. Właśnie ze względu na olbrzymie zróżnicowanie, nie tylko pomiędzy gatunkami, ale i w ich obrębie, identyfikowanie gąsienic jest utrudnione.
Podobnie wygląda kwestia z motylami. To średniej wielkości ćmy o rozpiętości skrzydeł wynoszącej 35–50 mm. Masywny tułów jest gęsto pokryty włoskami, nadającymi owadom szarobrązowe ubarwienie ochronne. Skrzydła przednie są wydłużone, a na ich powierzchni widoczne są charakterystyczne elementy rysunku. Plamki okrągła i nerkowata są zazwyczaj dobrze widoczne. U wielu osobników występuje również wyraźna przepaska falista. To charakterystyczny element rysunku, zazwyczaj jasna linia o falistym lub ząbkowanym przebiegu, biegnąca w pobliżu zewnętrznego brzegu przedniego skrzydła. U piętnówki kapustnicy często opisywana jako przypominająca literę „W”. Skrzydła tylne są jaśniejsze z wyraźnie ciemniejszym obrzeżeniem marginalnym oraz zaznaczonym użyłkowaniem.
Kiedy piętnówki żerują i dlaczego są groźne?
Piętnówki są szeroko rozpowszechnionymi i polifagicznymi przedstawicielami sówkowatych. Ich sukces ekologiczny wiąże się m.in. z szerokim spektrum roślin żywicielskich, wysoką płodnością oraz zdolnością do sezonowego wchodzenia w diapauzę. Ubarwienie o charakterze kryptycznym (maskującym) zapewnia skuteczny kamuflaż podczas spoczynku. Większość gatunków odpoczywa w dzień z dachówkowato złożonymi skrzydłami, upodabniając się do fragmentów kory lub suchych liści. Łuski skrzydeł mają złożoną mikrostrukturę rozpraszającą światło i zwiększającą skuteczność kamuflażu.
Piętnówki są przede wszystkim motylami nocnymi, a u wielu ich przedstawicieli obserwuje się dodatnią fototaksję, przejawiającą się przyciąganiem do sztucznych źródeł światła. Reakcja ta jest jednak zależna m.in. od gatunku, długości fali i natężenia światła. Samice są zazwyczaj nieco masywniejsze od samców, co wiąże się z produkcją jaj.
Pokarmem motyli jest nektar, dlatego można je spotkać w ogrodach, na łąkach, polanach, przydrożach i terenach ruderalnych. Nawet miejskich balkonach, gdzie korzystają z kwitnących roślin i często ukryte, pomiędzy nimi odpoczywają, a po zmroku wlatują do mieszkań, w których jest zapalone światło. Gąsienice należą do szkodników wielożernych, odżywiają się rozmaitymi gatunkami roślin. Jeśli pokarmu brakuje mogą też przejawiać zachowania kanibalistyczne.
W ciągu roku zazwyczaj pojawiają się dwa pokolenia – z zimujących poczwarek w maju i czerwcu wylatują motyle pierwszego, natomiast drugiego w lipcu i sierpniu. Gąsienice wiosennego pokolenia żerują do lipca, a letniego nawet do listopada. Zimują poczwarki lub wyrośnięte gąsienice w glebie na głębokości kilkunastu centymetrów.
Dalsza część artykułu pod materiałem wideo:
Zwalczanie piętnówek w buraku cukrowym – jakie są możliwości?
Na polskim rynku obecnie nie ma zarejestrowanych żadnych insektycydów do zwalczania piętnówek w buraku cukrowym. Większe szczęście mają plantatorzy roślin kapustowatych, ponieważ w uprawach mogą stosować kilka substancji czynnych.
Owszem, zarejestrowane są produkty pochodzenia biologicznego, tzw. pestycydy niskiego ryzyka (za takowe uznaje się preparaty oparte na mikroorganizmach, np. szczepach bakterii Bacillus thuringiensis czy substancjach naturalnie występujących w przyrodzie jak wyciągi z nasion lub olejki eteryczne). Jednak ich etykieta rejestracyjna uwzględnia jedynie zastosowanie w buraku ćwikłowym, pastewnym lub liściowym. Są dopuszczone przeciwko gąsienicom zjadającym liście. W związku z tym, że młode osobniki są bardziej wrażliwe, stosuje się je w momencie pojawiania gąsienic, najlepiej w okresie występowania stadiów rozwojowych L1–L2. Szkodniki przestają żerować po 24–72 godzinach od spożycia. Istotne jest pH cieczy użytkowej – powinno się mieścić w zakresie od 6–8.
Należy również pamiętać, by tego typu preparatów nie mieszać z innymi, które mogą negatywnie wpływać na żywotność bakterii i mieć świadomość, że odpowiedzialność za skuteczność działania i fitotoksyczność środka ochrony roślin stosowanego w uprawach małoobszarowych ponosi wyłącznie jego użytkownik.
Nicienie entomopatogeniczne w biologicznej ochronie buraków
W związku z obecną, niekorzystną sytuacją „rejestracyjną” należy szukać alternatyw. Duże nadzieje wiąże się z wykorzystaniem nicieni entomopatogenicznych należących przede wszystkim do rodzin Steinernematidae i Heterorhabditidae. Po odnalezieniu potencjalnego żywiciela nicienie wnikają do jego ciała m.in. przez przetchlinki, otwór gębowy i odbyt, a w przypadku niektórych gatunków również przez uszkodzenia oskórka. Po przedostaniu się do hemocelu uwalniają symbiotyczne bakterie, które przyczyniają się do szybkiego uśmiercenia owada. Ich skuteczność jest szczególnie dobrze udokumentowana w uprawach pod osłonami, gdzie możliwe jest zapewnienie odpowiednich warunków środowiskowych.
Jednym z ważnych kierunków rozwoju tej grupy biologicznych środków ochrony roślin jest zwiększenie ich przydatności w ochronie upraw polowych. Należy jednak podkreślić, że preparaty zawierające żywe nicienie wymagają odmiennego podejścia niż konwencjonalne środki owadobójcze. Ich skuteczność zależy w dużej mierze od właściwego przechowywania, przygotowania cieczy użytkowej oraz przeprowadzenia zabiegu w odpowiednich warunkach środowiskowych.
Szczególne znaczenie ma wilgotność, ponieważ nicienie są wrażliwe na wysychanie. Zakres temperatury odpowiedni do zastosowania preparatu zależy od gatunku nicienia oraz formulacji. W związku z tym zabieg powinien być wykonywany w zakresie temperatur określonym w etykiecie środka. Przykładowo, poszczególne gatunki z rodzaju Steinernema wykazują odmienne wymagania termiczne, dlatego nie należy przyjmować jednego, uniwersalnego zakresu temperatur dla wszystkich preparatów nicieniowych.
Warto również ograniczać ekspozycję nicieni na bezpośrednie promieniowanie słoneczne, w szczególności promieniowanie UV, które może obniżać ich przeżywalność i skuteczność. Z tego względu zabiegi zaleca się wykonywać w godzinach wieczornych lub przy ograniczonym nasłonecznieniu.
W przypadku aplikacji dolistnej korzystne może być również zastosowanie odpowiednio dobranego adiuwanta zwiększającego retencję cieczy na powierzchni liści i ograniczającego jej wysychanie. Należy jednak każdorazowo sprawdzić zgodność zastosowanego adiuwanta z konkretnym preparatem zawierającym nicienie. Podczas aplikacji trzeba stosować sprzęt oraz parametry zabiegu zgodne z zaleceniami producenta konkretnego preparatu. Szczególną uwagę należy zwrócić na rodzaj rozpylaczy, ich średnicę oraz ciśnienie robocze, aby zapewnić prawidłowe rozprowadzenie zawiesiny nicieni i ograniczyć ryzyko zatkania elementów instalacji.
Jak monitorować piętnówki za pomocą pułapek feromonowych?
Do monitorowania populacji wybranych gatunków piętnówek, rejestrowania lotów motyli oraz oceny ich dynamiki można wykorzystywać pułapki feromonowe. Składają się z podłogi lepowej umieszczonej w trwałej, odpornej na warunki atmosferyczne obudowie, zazwyczaj wykonanej z tworzywa sztucznego oraz dyspensera zawierającego odpowiedni feromon płciowy. Zwabione owady przywierają do powierzchni lepowej, co umożliwia ich identyfikację i policzenie.
Podczas stosowania pułapek feromonowych należy przestrzegać kilku ważnych zasad. Dyspenserów feromonowych nie należy dotykać gołymi palcami, ponieważ może to prowadzić do ich zanieczyszczenia obcymi zapachami i substancjami. Jeżeli atraktant znajduje się w przepuszczalnej plastikowej rurce, nie należy jej otwierać. Konstrukcja rurki umożliwia stopniowe uwalnianie feromonu, natomiast jej otwarcie może spowodować gwałtowne uwolnienie i utratę znacznej części atraktantu. Dyspensery feromonowe działają przez około 5–6 tygodni. Po upływie tego czasu należy je wymienić, zawsze stosując produkt przeznaczony dla tego samego monitorowanego gatunku.
