Zbiór nie kończy się w chwili, gdy buraki opuszczą zbiornik kombajnu. Korzenie złożone na pryzmie nadal oddychają, tracą wodę i zużywają zgromadzony cukier. Jeżeli są mocno uszkodzone, zabrudzone ziemią albo składowane w niewłaściwych warunkach, straty mogą szybko rosnąć. Dlatego miejsce, kształt i sposób uformowania pryzmy mają bezpośrednie znaczenie dla jakości surowca dostarczanego do cukrowni.
Dlaczego prawidłowe przygotowanie pryzmy jest tak ważne?
Burak po wykopaniu nadal jest żywym korzeniem. Procesy fizjologiczne nie zatrzymują się wraz ze zbiorem. Korzenie oddychają, a do tego procesu wykorzystują zgromadzoną wcześniej sacharozę. Oznacza to, że im dłużej buraki pozostają na pryzmie i im mniej korzystne są warunki przechowywania, tym większe może być zużycie cukru.
Znaczenie mają przede wszystkim:
- temperatura,
- długość przechowywania,
- stopień uszkodzenia korzeni,
- ilość ziemi i innych zanieczyszczeń,
- dostęp powietrza,
- występowanie chorób i zgnilizn,
- sposób zabezpieczenia przed mrozem.
Badania BBRO wskazują, że przeciętne straty podczas przechowywania mogą wynosić około 0,1% całkowitej ilości cukru dziennie. W doświadczeniach prowadzonych przy zastosowaniu dobrych praktyk ograniczano je do około 0,039% dziennie. To pokazuje, że sposób składowania ma znaczenie nawet wtedy, gdy buraki wyglądają z zewnątrz na zdrowe.
Gdzie najlepiej usypać pryzmę buraków?
Pierwszą decyzję trzeba podjąć właściwie jeszcze przed rozpoczęciem wykopków. Pryzma powinna znajdować się w miejscu umożliwiającym sprawny dojazd samochodów ciężarowych oraz pracę doczyszczarko-ładowarki.
Metodyka integrowanej produkcji buraka wskazuje, że miejsce przeznaczone pod pryzmę powinno:
- znajdować się w pobliżu utwardzonej drogi,
- leżeć na lekkim wzniesieniu,
- mieć wyrównaną powierzchnię,
- nie sprzyjać tworzeniu się zastoisk wody,
- nie znajdować się przy drzewach, słupach i innych przeszkodach,
- umożliwiać swobodny załadunek buraków.
Nie warto więc wybierać miejsca wyłącznie dlatego, że znajduje się najbliżej aktualnego fragmentu pola. Źle zlokalizowana pryzma może później utrudnić odbiór, doczyszczanie i manewrowanie ciężkim sprzętem.
Pryzmy nie należy usypywać w zagłębieniu terenu
Jednym z podstawowych błędów jest formowanie pryzmy w miejscu, w którym podczas jesiennych opadów zbiera się woda.
Wilgotne, rozjeżdżone podłoże utrudnia pracę doczyszczarko-ładowarki oraz samochodów odbierających surowiec. Dodatkowo ziemia trafiająca razem z burakami do pryzmy może ograniczać wymianę powietrza. Dlatego korzystniejsze jest lekkie wyniesienie terenu oraz powierzchnia, z której woda może swobodnie odpływać.
Jak daleko od drogi powinna znajdować się pryzma?
Dokładne wymagania trzeba zawsze sprawdzić w warunkach kontraktacji konkretnej cukrowni.
Praktyczne zalecenia LIZ wskazują, że przy samojezdnej doczyszczarko-ładowarce pryzma może być lokalizowana około 1–2 m od drogi, a przed jej czołem warto zapewnić około 12–15 m przestrzeni manewrowej. Nie są to jednak parametry uniwersalne dla każdej maszyny.
Doczyszczarko-ładowarki różnią się szerokością roboczą, zasięgiem podbieracza i sposobem pracy, dlatego przede wszystkim trzeba znać wymagania operatora lub cukrowni odbierającej surowiec.
Jak szeroka powinna być pryzma buraków?
Nie ma jednej szerokości odpowiedniej dla wszystkich gospodarstw. Szerokość powinna być przede wszystkim dostosowana do możliwości doczyszczarko-ładowarki.
Według zaleceń LIZ przy pracy popularnych ładowarek typu „Maus” szerokość pryzmy powinna być o około 1 m mniejsza od szerokości roboczej podbieracza. Przykładowo przy szerokości roboczej wynoszącej 9 m pryzma może mieć około 8 m szerokości.
Na wymiar wpływa również sposób późniejszego okrywania. Jeżeli planowana jest włóknina, jej szerokość musi pozwolić na przykrycie obu boków i górnej części pryzmy. Dlatego przed rozpoczęciem składowania warto znać trzy rzeczy:
- szerokość roboczą ładowarki,
- szerokość dostępnej włókniny,
- przewidywaną wysokość pryzmy.
Jak wysoka powinna być pryzma?
Zalecenia LIZ wskazują na wysokość rzędu około 2–3,5 m, zależnie od warunków i sposobu odbioru. Nie zawsze jednak wyższa pryzma jest lepsza.
Przy stosunkowo wysokiej temperaturze powietrza korzystniejsze mogą być pryzmy bardziej płaskie, ponieważ łatwiej odprowadzają ciepło. Przy zagrożeniu mrozem większa zwartość pryzmy może natomiast ograniczać wychładzanie jej wnętrza.
Kształt powinien być dopasowany nie tylko do sprzętu, ale także do przewidywanej długości składowania i warunków pogodowych.
Pryzma musi być dostosowana do doczyszczarko-ładowarki
To jeden z najważniejszych praktycznych punktów. Jeżeli pryzma będzie zbyt szeroka, maszyna może nie być w stanie pobrać korzeni z jej środkowej części. Jeżeli będzie źle zlokalizowana, operator może mieć problem z ustawieniem ładowarki albo samochodu.
Metodyka integrowanej produkcji wskazuje wprost, że formowana pryzma musi uwzględniać parametry doczyszczarko-ładowarki.
Dlatego jeszcze przed zbiorem warto ustalić wymagania dotyczące:
- maksymalnej szerokości pryzmy,
- odległości od drogi,
- miejsca wjazdu,
- wymaganej przestrzeni manewrowej,
- sposobu ustawienia samochodów podczas odbioru.
Pozwala to uniknąć późniejszego poprawiania pryzmy, które samo w sobie może zwiększać uszkodzenia buraków.
Nie podgarniaj buraków po usypaniu pryzmy
Pryzma powinna być uformowana bez dodatkowego spychania i podgarniania korzeni. Przemieszczanie dużej masy buraków łyżką lub innym narzędziem powoduje pękanie, obtłuczenia oraz dodatkowe zabrudzenie ziemią. LIZ zaleca, aby buraków po usypaniu nie podgarniać.
Podobne znaczenie ma wysokość, z której korzenie spadają podczas rozładunku. Im większa wysokość zrzutu, tym większe ryzyko mechanicznego uszkodzenia. Dlatego przy formowaniu pryzmy należy opuszczać buraki z możliwie małej wysokości i unikać przejeżdżania po już rozładowanych korzeniach.
Uszkodzone buraki gorzej się przechowują
Jakość pryzmy zaczyna się jeszcze podczas pracy kombajnu. Każde skaleczenie, pęknięcie czy odłamanie fragmentu korzenia zwiększa powierzchnię uszkodzonej tkanki.
Roślina rozpoczyna proces gojenia, a do tego potrzebuje energii pochodzącej m.in. z nagromadzonego cukru. Dodatkowo uszkodzona tkanka jest bardziej podatna na infekcje.
Po 10 dniach przechowywania w temperaturze 15°C straty plonu w uszkodzonych burakach wyniosły około 2,5%, podczas gdy w nieuszkodzonych około 0,5%. To pięciokrotna różnica.
Dlatego korzenie przeznaczone do dłuższego składowania powinny być przede wszystkim zdrowe i możliwie mało uszkodzone.
Ziemia w pryzmie utrudnia odprowadzanie ciepła
Zanieczyszczenie korzeni ziemią oznacza nie tylko dodatkowy balast przy transporcie. Duża ilość gleby pomiędzy burakami może ograniczać przepływ powietrza. To utrudnia oddawanie ciepła wytwarzanego podczas oddychania korzeni. W efekcie temperatura wewnątrz pryzmy może rosnąć, a wraz z nią tempo przemian fizjologicznych i straty cukru.
Duże zanieczyszczenie ziemią sprzyja wzrostowi temperatury pryzmy poprzez utrudnienie wymiany ciepła z otoczeniem. Dlatego podczas zbioru trzeba znaleźć kompromis pomiędzy dokładnym oczyszczeniem korzeni a ich ochroną przed nadmiernymi uszkodzeniami mechanicznymi.
Czy buraki w pryzmie potrzebują wentylacji?
Tak, ale w praktyce chodzi przede wszystkim o możliwość naturalnego oddawania ciepła. Korzenie oddychają i produkują ciepło. Jeżeli pryzma zostanie mocno zagęszczona albo przestrzenie pomiędzy korzeniami zostaną wypełnione dużą ilością mokrej ziemi, przepływ powietrza będzie utrudniony.
BBRO zaleca lokalizowanie pryzm w otwartych miejscach, aby ułatwić ich chłodzenie i wentylację. Nie należy również spychać buraków w górę pryzmy. Takie działanie powoduje ich uszkodzenia, zagęszcza stos i ogranicza ruch powietrza, co może prowadzić do akumulacji ciepła.
Dalsza część artykułu pod materiałem wideo:
Jak kontrolować temperaturę pryzmy?
Przy dłuższym przechowywaniu warto kontrolować temperaturę wewnątrz. BBRO proponuje porównywanie temperatury wewnętrznej pryzmy z temperaturą powietrza. Jeżeli temperatura wewnątrz jest do około 5°C wyższa od otoczenia, sytuacja jest uznawana za prawidłową.
Różnica rzędu 5–10°C powinna już zwrócić uwagę, natomiast temperatura wyższa o ponad 10°C może świadczyć o przegrzewaniu i wymagać działań umożliwiających odprowadzenie ciepła. Szczególnie uważnie warto obserwować pryzmy zawierające dużą ilość uszkodzonych korzeni.
Kiedy przykrywać pryzmę buraków?
Nie należy traktować okrywania jako automatycznego działania wykonywanego natychmiast po wykopaniu buraków. Zbyt wczesne szczelne przykrycie przy relatywnie wysokiej temperaturze może utrudniać odprowadzanie ciepła.
Głównym celem okrywania jest ochrona korzeni przed mrozem i gwałtownymi wahaniami temperatury.
Metodyka integrowanej produkcji zaleca zabezpieczenie buraków agrowłókniną krótko przed nadejściem ujemnych temperatur. Materiał pomaga stabilizować temperaturę pryzmy. Dokładny moment powinien więc zależeć od:
- prognozy pogody,
- temperatury buraków,
- przewidywanego terminu odbioru,
- lokalizacji i wielkości pryzmy,
- zaleceń cukrowni.
Dlaczego mróz jest niebezpieczny dla buraków?
Przemarznięcie tkanek powoduje ich uszkodzenie. Samo krótkotrwałe ochłodzenie nie zawsze prowadzi do całkowitej utraty jakości, ale szczególnie niebezpieczny jest cykl zamarzania i późniejszego odmarzania.
Uszkodzone tkanki mogą szybciej ulegać przemianom i procesom gnilnym, a przemarznięte buraki mogą stwarzać problemy technologiczne w cukrowni. BBRO wskazuje, że temperatury ujemne mogą prowadzić zarówno do utraty cukru, jak i problemów podczas przerobu surowca.
Dlatego przy późnych terminach odbioru zabezpieczenie pryzmy staje się jednym z podstawowych elementów ochrony wartości plonu.
Jak długo można przechowywać buraki w pryzmie?
Nie istnieje jedna bezpieczna liczba dni odpowiednia dla każdej sytuacji. Straty zależą przede wszystkim od temperatury oraz jakości korzeni.
Przy pryzmie o masie około 1,5 t na metr jej długości straty plonu związane z przechowywaniem mogą wynosić około 1,2% po 5 dniach oraz około 2,2% po 10 dniach. Przy optymalnych warunkach dzienna strata cukru wynosi średnio około 100 g na tonę buraków, natomiast wraz ze wzrostem powierzchni uszkodzeń może wzrosnąć nawet do około 300 g/t/dzień.
Nie oznacza to, że każda pryzma będzie traciła cukier dokładnie w takim tempie.
Pokazuje jednak prostą zależność: im dłużej buraki pozostają na pryzmie, tym większego znaczenia nabierają temperatura i jakość korzeni.
Temperatura ma kluczowe znaczenie dla strat cukru
Badania IIRB pokazują, że straty podczas przechowywania są silnie związane z temperaturą oraz czasem jej oddziaływania. Im wyższa temperatura, tym intensywniejsze oddychanie korzeni i większe zużycie zapasów sacharozy.
Przy długim okresie składowania mogą dodatkowo rozwijać się pleśnie i zgnilizny. IIRB wskazuje, że istotnymi czynnikami związanymi ze stratami cukru podczas przechowywania są właśnie temperatura oraz uszkodzenia korzeni powstałe podczas zbioru. Dlatego w przypadku buraków przeznaczonych do późnego odbioru szczególnie ważna jest jakość pracy kombajnu.
Więcej o uszkodzeniach i stratach podczas wykopków piszemy w artykule: Zbiór buraków cukrowych – jak ograniczyć straty plonu?.
Nie wszystkie buraki nadają się do długiego przechowywania
Do pryzmy przeznaczonej do długiego składowania nie powinno trafiać dużo korzeni:
- silnie połamanych,
- głęboko skaleczonych,
- porażonych chorobami,
- gnijących,
- przemarzniętych i następnie odmarzniętych,
- silnie zanieczyszczonych ziemią.
Metodyka integrowanej produkcji zwraca szczególną uwagę na korzenie uszkodzone oraz z objawami chorób powodowanych m.in. przez Rhizoctonia solani i Aphanomyces cochlioides. Intensywniejsze oddychanie takich korzeni może prowadzić do wzrostu temperatury i rozwoju procesów gnilnych.
Jeżeli dostawa jest przewidziana dopiero po wielu dniach, jakość korzeni przy formowaniu pryzmy nabiera więc jeszcze większego znaczenia.
Czy warto czekać, aż ziemia na burakach obeschnie?
Takie rozwiązanie może poprawić późniejsze doczyszczanie. Buraki z pryzmy mogą być doczyszczane po kilku dniach, kiedy ziemia na korzeniach częściowo obeschnie. Ułatwia to pracę czyszczarko-ładowarki. Nie należy jednak celowo wydłużać przechowywania wyłącznie po to, aby ziemia wyschła.
Każdy dodatkowy dzień oznacza dalsze oddychanie korzeni i potencjalną utratę cukru. Najważniejszy pozostaje harmonogram odbioru ustalony z cukrownią.
Pryzma zaczyna się już podczas zbioru kombajnem
Nie da się przygotować dobrej pryzmy z mocno uszkodzonych buraków. Jeżeli operator kombajnu ustawi zbyt agresywne czyszczenie, pracuje ze zbyt dużą prędkością albo powoduje liczne złamania korzeni, konsekwencje będą widoczne podczas przechowywania.
Uszkodzone buraki intensywniej oddychają i gorzej znoszą dłuższy okres pomiędzy wykopaniem a przerobem. Dlatego jakość zbioru i jakość przechowywania trzeba traktować jako jeden proces technologiczny.
Na PPBC opisujemy również, jak jakość uprawy i zbioru buraków wpływa na końcową jakość plonu.
Jak przygotować pryzmę buraków? Najważniejsze zasady
Przed rozpoczęciem zbioru warto przejść przez krótką listę kontrolną:
- sprawdź wymagania swojej cukrowni dotyczące pryzmowania,
- ustal parametry doczyszczarko-ładowarki,
- wybierz wyrównane i odwodnione miejsce przy utwardzonej drodze,
- zapewnij odpowiednią przestrzeń na pracę maszyn i samochodów,
- dopasuj szerokość pryzmy do szerokości roboczej ładowarki,
- ogranicz wysokość spadania korzeni podczas rozładunku,
- nie rozjeżdżaj i nie podgarniaj buraków,
- ogranicz ilość ziemi trafiającej do pryzmy,
- kontroluj udział uszkodzonych i chorych korzeni,
- przy dłuższym przechowywaniu obserwuj temperaturę pryzmy,
- przed nadejściem mrozu zabezpiecz ją zgodnie z zaleceniami cukrowni,
- nie przechowuj buraków dłużej, niż wynika to z harmonogramu odbioru.
Dobra pryzma pozwala ograniczyć straty już zebranego plonu
Po wykopaniu buraków nie można już zwiększyć ich plonu ani zawartości cukru. Można natomiast stracić część tego, co udało się wyprodukować przez cały sezon.
Uszkodzenia mechaniczne, wysoka temperatura, duża ilość ziemi, niewłaściwy kształt pryzmy i zbyt długie przechowywanie zwiększają ryzyko utraty masy oraz cukru. Dlatego prawidłowe przygotowanie pryzmy nie jest jedynie kwestią sprawnego odbioru przez cukrownię. To ostatni etap ochrony plonu przed jego dostarczeniem do zakładu.
Źródła: gov.pl, liz.pl, bbro.co.uk, iirb.org
