Dolistne dokarmianie buraka cukrowego – jakie składniki są najważniejsze?

Dolistne dokarmianie buraka cukrowego stanowi istotny element uzupełniający nawożenie doglebowe. Szczególnie w warunkach ograniczonej dostępności składników pokarmowych w glebie lub przejściowych zaburzeń ich pobierania przez system korzeniowy.

Nawet krótkotrwałe niedobory składników pokarmowych mogą prowadzić do istotnego obniżenia plonu korzeni oraz zawartości w nich cukru. Jednak liczba potencjalnych zadań stojących przed dolistnym dokarmieniem roślin jest znacznie szersza niż tylko aplikacja nawozów w warunkach niekorzystnych dla pobierania składników z gleby. Dolistne dokarmianie pobudza bowiem rośliny do intensywnego wzrostu w początkowym okresie wegetacji, poprawia stan odżywienia przed wystąpieniem faz krytycznych, zwiększa pobieranie i wykorzystanie azotu. Pozwala także lepiej znosić roślinom stres biotyczny (choroby) oraz korzystnie wpływa na jakość plonu.

Jakie składniki podawać dolistnie w buraku cukrowym?

Ze względu na specyficzne przemiany składników w glebie, a także ilościowe zapotrzebowanie najbardziej uzasadnione plonotwórczo i ekonomicznie jest opryskiwanie roślin mikroskładnikami. Spośród makroskładników (azot, fosfor, potas, magnez, wapń i siarka) najbardziej efektywne jest dolistne dokarmianie magnezem, siarką i azotem. Jednak w odróżnieniu od mikroskładników, pokrycie pełnego zapotrzebowania nawozowego roślin na makroskładniki poprzez dolistne opryskiwanie jest bardzo trudne, nawet niemożliwe. Wynika to głównie z wysokiego poziomu zapotrzebowania na składniki z tej grupy.

Przykładowo, w roku 2025 w doświadczaniu polowym przeprowadzonym w indywidualnym gospodarstwie rolnym w Proślicach (powiat kluczborski) uzyskano plon korzeni wynoszący średnio 97 t/ha. Aby wytworzyć taki plon, rośliny buraka cukrowego pobrały z 1 ha ogółem 429– 460 kg tlenku potasu, 332–376 kg azotu oraz 82–84 kg tlenku sodu, w zależności od odmiany. Dlatego podstawą prawidłowego żywienia mineralnego buraka cukrowego jest regulacja zasobności gleby w makroskładniki, a także kontrola czynników determinujących ich pobieranie z gleby. Niemniej, jak wcześniej zaznaczyłem, dolistne dokarmianie buraka cukrowego jest istotnym elementem wspierającym prawidłową gospodarkę mineralną roślin, często stymulującym wzrost i pobieranie składników z gleby.

Czy makroskładniki można skutecznie podać dolistnie?

Skuteczność aplikacji makroskładników zależy od wielu czynników. Spośród nich istotne są związane z przebiegiem warunków pogodowych (temperatura, prędkość wiatru i stopień wysycenia powietrza wodą), a także agrotechniczne (stężenia cieczy użytkowych, terminy stosowania i dawki nawozów). Generalnie, roztwory zawierające makroskładniki powinny charakteryzować się niskim stężeniem, aby nie uszkodzić liści, a dawki cieczy tak dobrane, aby nie było strat składników w wyniku spływu z powierzchni hydrofobowych liści. Te dwa warunki ograniczają możliwość jednokrotnego zastosowania dużych dawek składników.

Azot dolistnie w buraku cukrowym – kiedy ma sens?

Azot odgrywa kluczową rolę w początkowym okresie wzrostu buraka cukrowego, determinując tempo rozwoju aparatu asymilacyjnego oraz intensywność fotosyntezy. Dolistne dokarmianie azotem ma uzasadnienie przede wszystkim we wczesnych fazach rozwojowych, gdy zapotrzebowanie roślin na azot jest wysokie, a jego pobieranie z gleby może być ograniczone przez niską temperaturę lub niedostateczną aktywność mikrobiologiczną.

Mocznik w buraku cukrowym – dawki i ryzyko poparzeń

Do opryskiwania można wykorzystać szereg związków chemicznych. W praktyce jednak najlepiej sprawdza się mocznik (46% N, bez inhibitora ureazy). Do głównych jego zalet należą przede wszystkim szybkie działanie i wysoka skuteczność w łagodzeniu przejściowych niedoborów azotu oraz pobudzaniu roślin do wzrostu. Azot dostarczony przez liście jest szybko wbudowywany w struktury metaboliczne rośliny, co przekłada się na poprawę intensywności fotosyntezy, wzrost powierzchni liści oraz poprawę ogólnej kondycji roślin. Zabieg dolistny umożliwia również precyzyjne dostosowanie dawki azotu do aktualnych potrzeb roślin. Dodatkową zaletą mocznika jest fakt, że azot amidowy zmiękcza kutykulę (woskową warstwę liścia), co ułatwia i przyspiesza wnikanie magnezu (z siarczanu magnezu) oraz innych składników (np. mikroelementów) do wnętrza rośliny.

Do wad i ograniczeń dolistnego stosowania mocznika należy zaliczyć przede wszystkim ryzyko fitotoksyczności, objawiającej się nekrozami i przypaleniami liści. Szczególnie przy zbyt wysokich stężeniach roztworu, niekorzystnych warunkach pogodowych (sucho, duże nasłonecznienie) lub niewłaściwej technice opryskiwania. Ponadto masa azotu dostarczana drogą dolistną jest ograniczona, co oznacza, że zabieg ten nie może zastąpić podstawowego nawożenia doglebowego. Niewłaściwie dobrany termin aplikacji, zwłaszcza w późniejszych fazach wegetacji, może prowadzić do obniżenia jakości technologicznej plonu, w tym spadku zawartości cukru i wzrostu zawartości azotu szkodliwego w korzeniach. Wadą jest również krótkotrwały efekt działania, co w niektórych warunkach wymaga powtarzania zabiegów.

W optymalnych warunkach pogodowych (pochmurne dni o dużej wilgotności) stężenie roztworu mocznika może wynosić 8–10%. W praktyce rolniczej zaleca się jednak stosowania niższych koncentracji cieczy użytkowych, aby unikać ryzyka poparzenia roślin i słabego wykorzystania azotu z nawozu. Stężenie to wynosi 5–6%. Przyjmując powyższe stężenie oraz zużycie cieczy użytkowej na poziomie 300 l/ha, dawka mocznika wyniesie 15–18 kg/ha, a czystego azotu 6,9–8,3 kg/ha. Zabieg opryskiwania mocznikiem najlepiej przeprowadzić od 3–6 par liści do zwarcia rzędów. Ewentualnie przy dużym zapotrzebowaniu na azot czas stosowania można wydłużyć do 2 tygodni po zwarciu rzędów. W tym okresie można wykonać kilka zabiegów w odstępach 7–10-dniowych. Aplikacje powinny być wykonane w pochmurne dni o dużej wilgotności powietrza (>60%), w temperaturze oscylującej na poziomie 15–18 °C i – co bardzo ważne – przy pełnym turgorze tkanek liści.

Gotowe nawozy dolistne w buraku cukrowym

Do poprawy stanu odżywienia roślin w azot można wykorzystać również gotowe płynne nawozy azotowe lub wieloskładnikowe, które są produkowane na bazie mocznika. Na rynku znajduje się ich cała gama. Różnią się koncentracją azotu oraz dodatkiem innych składników pokarmowych. Aplikacja innych związków azotowych niż mocznik – w szczególności w formie chlorków, siarczanów i azotanów – wiąże się ze znacznym ryzykiem uszkodzenia roślin. Stąd ciecz użytkowa powinna zawierać powyższe nawozy o bardzo małej koncentracji. A to oznacza małe dawki azotu. Analiza ekonomiczna takich zabiegów wskazuje na ograniczone korzyści, bez znaczącego wzrostu plonów korzeni. Aczkolwiek, niektórzy autorzy wskazują na możliwość zwiększenia zawartości sacharozy przy stosowaniu saletry amonowej w formie nanonawozu w stężeniu 0,005%.

Podsumowując, dolistne dokarmianie buraka cukrowego mocznikiem jest skutecznym narzędziem korygującym stan odżywienia roślin w azot i inne składniki, pod warunkiem jego stosowania w odpowiednich fazach rozwojowych, we właściwych dawkach i przy zachowaniu odpowiednich warunków aplikacji. Zabieg ten powinien być traktowany przede wszystkim jako element uzupełniający racjonalną strategię nawożenia, a nie jako alternatywa dla nawożenia doglebowego azotem. Stosując dolistnie mocznik, trzeba pamiętać także, że przenawożenie lub zbyt późne zabiegi skutkują nie tylko spadkiem plonu korzeni, ale także pogorszeniem ich jakości. Wiąże się to ze spadkiem zawartości cukru i wzrostem zawartości melasotworów w korzeniach, w szczególności azotu α-aminowego.

Magnez i siarka dolistnie w buraku cukrowym

Spośród makroskładników do efektywnego dolistnego dokarmiania nadają się również magnez i siarka. Obydwa składniki w sposób bezpośredni i pośredni wpływają na gospodarkę azotową roślin, a w konsekwencji na plon i jakość korzeni. Magnez zastosowany w odpowiedniej fazie zwiększa tempo wzrostu roślin oraz powierzchnię liści. Ponadto wydajność fotosyntezy jest ściśle zależna od stanu odżywienia roślin magnezem. Magnez jest nie tylko składnikiem strukturalnym chlorofilu, ale bierze także udział w szeregu reakcji enzymatycznych związanych z asymilacją CO2. Znaczny niedobór składnika prowadzi do charakterystycznych objawów. Jednak nawet utajony niedobór magnezu powoduje spadek wydajności fotosyntezy, a w konsekwencji spowolnienie wzrostu i niższej biosyntezy sacharozy. Magnez jest także głównym pierwiastkiem odpowiedzialnym za transport sacharozy z liści do korzeni. Ponadto, dobre zaopatrzenie roślin w magnez pozwala zmniejszyć ilość azotu szkodliwego (α-aminowego) w korzeniach buraka cukrowego.

Wpływ dolistnego dokarmiania magnezem i siarką na parametry jakościowe korzeni buraka cukrowego. Średnia z 2 lat badań

Rośliny buraka dobrze odżywione magnezem są również mniej podatne na niektóre choroby, między innymi na chwościk buraka. Z kolei siarka uczestniczy w tak ważnych procesach życiowych rośliny jak: biosynteza chlorofilu (cząsteczki integralnie związanej z magnezem), fotosynteza i biosynteza cukrów, redukcja azotanów i biosynteza białek, kontrola wolnych rodników, czy odporność na choroby grzybowe.

Siarczan magnezu w buraku cukrowym – jak stosować?

Magnez i siarka mogą być stosowane doglebowo oraz dolistnie. Przy czym pierwszy sposób nawożenia należy traktować jako podstawowy. Dolistne dokarmianie tymi pierwiastkami jest tylko zabiegiem uzupełniającym. Najlepszym związkiem (nawozem) do dolistnego dokarmiania jest siarczan magnezu (sól gorzka, MgSO4·7H2O). Ponieważ nawóz zawiera nie tylko magnez, ale także siarkę, w trakcie zabiegu poprawia się stan odżywienia roślin w obydwa makroskładniki. Dolistne dokarmianie magnezem można przeprowadzić z zastosowaniem innych soli mineralnych łatwo rozpuszczających się w wodzie. Jednak nie każdy związek zawiera jednocześnie magnez i siarkę. Pomijając różnice w składzie chemicznym, zasady stosowania związków zawierających magnez są takie same jak dla siarczanu magnezu, tj. niskie stężenie cieczy użytkowej ze względu na wysoki indeks solny.

Nawozy oraz związki chemiczne rozpuszczalne w wodzie będące potencjalnym źródłem magnezu lub innych składników dla roślin buraka cukrowego

Również podczas stosowania soli gorzkiej dolistnie dawka magnezu i siarki jest ograniczona bezpiecznym stężeniem cieczy użytkowej. Maksymalne nie powinno przekraczać 5%. Minimalne zalecane stężenia wynoszą 1%. W trakcie jednokrotnego opryskiwania roztworem o stężeniu 5% w cieczy użytkowej o objętości 200–300 l/ha (10–15 kg soli gorzkiej na 1 ha) można dostarczyć roślinom 1,0–1,5 kg Mg/ha oraz 1,3–2,0 kg S/ha. Większe dawki nawozu mogą uszkodzić powierzchnię liści, a ponadto są już mało produktywne.

W porównaniu do potencjalnego pobrania obu składników są to wartości niewielkie. Dlatego, aby skutecznie poprawić stan zaopatrzenia roślin w magnez i siarkę, zabieg dolistnego dokarmiania lepiej powtarzać w sezonie wegetacyjnym, przynajmniej 2–3 razy, niż ryzykować poparzenie blaszki lub nieproduktywny spływ cieczy z powierzchni liści. Podczas wykonywania zabiegu dolistnego opryskiwania koniecznie należy uwzględnić również odpowiednie warunki pogodowe i porę dnia. Optymalne warunki dla zabiegu to: pochmurne dni o dużej wilgotności powietrza, wcześnie rano lub wieczorem oraz przy bardzo dobrym turgorze komórek. Ponadto, opryskiwanie solami zawierającymi magnez warto łączyć z opryskiwaniem mocznikiem, ułatwiającym absorbcję tego składnika przez liście buraka.

Podsumowując, zabieg dolistnego dokarmiania buraka cukrowego magnezem i siarką powinien mieć charakter profilaktyczny. Czyli powinien być wykonany niezależnie od oczekiwanego stanu odżywienia roślin i przebiegu pogody. Takie postępowanie zakłada poprawę efektywności jednostkowej azotu, a to z kolei pozwala uzyskać nie tylko większy plon korzeni i cukru, ale gwarantuje także wysoką jakość technologiczną surowca. Najlepsze rezultaty plonotwórcze zabiegu można uzyskać na glebach ubogich w magnez (z reguły gleby lekkie) i na poziomie niskich dawek azotu.

Pozostałe makroskładniki w dolistnym opryskiwaniu

Fosfor dolistnie w buraku cukrowym – kiedy pomaga?

Opryskiwanie roślin fosforem ma na celu szybkie uzupełnienie niedoborów fosforu, szczególnie w okresach, gdy pobieranie z gleby jest utrudnione. W przypadku buraka cukrowego ma to szczególne znaczenie we wczesnych fazach wzrostu. Niedobór fosforu w tej fazie prowadzi bowiem do silnego zahamowania wzrostu masy nadziemnej. Składnik ten odpowiada za rozwój systemu korzeniowego, bierze udział w przemianach energetycznych, wspiera podziały komórkowe, przyspiesza rozwój rośliny i jej regenerację po stresie. Ponadto stymuluje akumulację cukru w korzeniach.

Przyczyną niedoboru fosforu jest niska zawartość składnika w glebie w formie przyswajalnej, nieuregulowany odczyn gleby, deficyt wody, a także niskie temperatury gleby. W tych warunkach aplikacja fosforu w fazach największego zapotrzebowania poprawia rozwój systemu korzeniowego, co przekłada się na efektywniejsze pobieranie składników z gleby. W rezultacie rośliny są bardziej odporne na stres i charakteryzują się szybszym tempem wzrostu. Do opryskiwania roślin fosforem najlepiej wykorzystać nawozy o skoncentrowanej zawartości składnika (około 50%). Uwzględniając zalecenia producentów odnośnie dawek nawozów podczas jednokrotnego zabiegu, można dostarczyć roślinom od 0,5 do 3,0 kg P2O5/ha. Dolistne dokarmianie fosforem najlepiej rozpocząć od fazy 4–8 liści, a następnie wykonać kolejne zabiegi, aż do fazy zakrywania międzyrzędzi. Całkowita liczba zabiegów opryskiwania wynosi 2–3, w zależności od stanu plantacji.

Pomimo wiedzy o pozytywnej roli fosforu w początkowym okresie wegetacji, nawożenie dolistne fosforem to temat, który w praktyce budzi sporo pytań. Wielu rolników sięga po ten zabieg, licząc na szybkie pobudzenie roślin po chłodach czy stresie. Warto jednak wiedzieć, że jest to rozwiązanie pomocnicze, a nie pełnoprawne nawożenie.

Główny problem stanowi bardzo mała ruchliwość fosforu w roślinie, co utrudnia jego przemieszczanie z powierzchni kutykuli do liści i innych organów. Z tego względu zabiegi dolistne nie mogą zastąpić nawożenia doglebowego. Ponadto, wysokie stężenie fosforu może ograniczać pobieranie niektórych mikroskładników z roztworu, np. cynku, miedzi czy żelaza. Innym wyzwaniem przy planowaniu opryskiwania jest forma chemiczna fosforu. Klasyczne sole fosforu, tzw. ortofosforany (np. KH2PO4) bardzo słabo przenikają przez kutykulę liścia, łatwo krystalizują po wyschnięciu cieczy użytkowej, a efektywność zabiegu mocno zależy od warunków pogodowych.

Ponadto, fosfor w formie jonowej (PO₄3–) łatwo reaguje z wapniem, magnezem oraz żelazem w wodzie do opryskiwania, tworząc nierozpuszczalne związki. Polifosforany wyróżniają się lepszą rozpuszczalnością i przenikliwością w tkankach liści niż ortofosforany. Również fosfor z fosforynów jest lepiej pobierany. Stosowanie jednak tej formy fosforu ma za główny cel poprawić odporność roślin na stres biotyczny, a nie stan zaopatrzenia w fosfor. Podsumowując, dolistne dokarmianie ma sens głównie jako zabieg interwencyjny – po zaobserwowaniu symptomów niedoboru fosforu, przy słabym rozwoju systemu korzeniowego lub w niekorzystnych warunkach dla pobierania składnika, np. chłodna wiosna. Zabieg nie zastąpi jednak nawożenia doglebowego i nie rozwiąże problemu niskiej zawartości przyswajalnych form fosforu.

Potas dolistnie w buraku cukrowym

Kolejnym ważnym makroskładnikiem jest potas. Jest kluczowym składnikiem decydującym o plonowaniu i jakości buraka cukrowego. Uczestniczy w gospodarce wodnej, metabolizmie związków azotu, fotosyntezie i transporcie asymilatów do korzenia spichrzowego. Podstawą prawidłowego odżywienia roślin potasem jest regulacja zasobności gleby w omawiany składnik. Gleba powinna zawierać potas przyswajalny minimum w klasie średniej. Dolistne dokarmianie potasem w uprawie buraków to zabieg uzupełniający, który może poprawić kondycję plantacji, ale podobnie jak w przypadku fosforu nie zastępuje nawożenia doglebowego. Taka aplikacja ma zastosowanie głównie w okresie intensywnego wzrostu biomasy i przyrostu korzenia, szczególnie w warunkach stresu wodnego i nadmiernie wysokich temperatur.

Zabieg wykonać najlepiej w fazie intensywnego rozwoju liści do zakrycia międzyrzędzi. Można zastosować klasyczne sole potasowe (forma chlorkowa, siarczanowa, azotanowa, tiosiarczany), lecz w niewielkich stężeniach, aby nie uszkodzić roślin (0,2–1,0%). Zakładając aplikacje formy azotanowej w stężeniu 0,5%, jednorazowa dawka potasu wyniesie około 0,5–1,0 kg K2O/ha w 200–400 l/ha cieczy użytkowej. Zabieg warto wykonywać z dodatkiem zwilżacza, szczególnie przy twardej wodzie; najlepiej rano lub wieczorem, unikając okresów intensywnej operacji słonecznej i wysokiej temperatury. Opryskiwanie najkorzystniej wykonać 2–3 razy podczas wiosennej wegetacji. Do zabiegów można użyć także fosforynów potasu. Cel główny zabiegu to jednak poprawa odporności roślin na stres biotyczny.

Wapń dolistnie w buraku cukrowym – rola i ograniczenia

Ostatnim omawianym makroskładnikiem jest wapń. W uprawie buraka cukrowego odgrywa przede wszystkim rolę strukturalną, wpływając na stabilność tkanek, odporność roślin na stresy oraz prawidłowy rozwój systemu korzeniowego. Dolistne dokarmianie wapniem ma znaczenie pomocnicze i jest uzasadnione głównie w okresach intensywnego wzrostu roślin lub przy zaburzeniach pobierania tego składnika z gleby. Najczęściej stosuje się nawozy zawierające azotan wapnia lub formy schelatowane, w dawkach odpowiadających 1–2 kg CaO/ha na zabieg. Ze względu na bardzo ograniczoną mobilność wapnia w roślinie, zabiegi dolistne powinny być wykonywane kilkukrotnie i ukierunkowane na młode liście.

Należy unikać stosowania nawozów wapniowych w mieszaninach z nawozami fosforowymi i siarczanowymi, co może prowadzić do wytrącania się osadów i obniżenia skuteczności zabiegu. W ostatnich latach coraz więcej uwagi poświęca się roli współdziałania wapnia i krzemu w żywieniu mineralnym buraka cukrowego. Krzem, choć nieuznawany za pierwiastek niezbędny, istotnie wpływa na odporność roślin – wzmacnia ściany komórkowe, ogranicza rozwój patogenów i stres abiotyczny, wspiera także wzrost i poprawia jakość plonu. Niektóre badania wskazują, że stosowanie preparatów zawierających jednocześnie wapń i krzem nie tylko poprawia zdrowotność roślin, ale także poziom plonowania buraka cukrowego. Zagadnienie to wymaga jednak pełnego rozpoznania.

Dolistne dokarmianie buraka cukrowego nie zastąpi nawożenia doglebowego

Dolistne dokarmianie buraka cukrowego makroskładnikami powinno być prowadzone w sposób celowy, dostosowany do fazy rozwojowej roślin oraz aktualnych warunków siedliskowych. Zabiegi te mogą poprawić stan zaopatrzenia roślin w makroskładniki, lecz nie zastępują nawożenia doglebowego. Jednocześnie, opryskiwanie makroskładnikami to nie tylko „dokarmianie”, ale także bodziec pobudzający roślinę do lepszego pobierania pozostałych składników z gleby. W praktyce rolniczej to bardzo ważny efekt, szczególnie w warunkach stresu. W konsekwencji dolistne dokarmianie stabilizuje plonowanie oraz poprawia jakość technologiczną korzeni buraka cukrowego. Szczególną rolę w tym odgrywa magnez i siarka.

Autor: prof. dr hab. Przemysław Barłóg, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu